[Aim. Handlungsagent) [Fr. Agent, Agence) [İng. Mer -cantile agent]
Ticari mümessil, ticari vekil, satis memuru ya da müstahdem gibi bir sıfatı olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölge içinde sürekli bir şekilde ticari işletmeyi ilgilendiren akitlerde aracılık etmeyi ya da bunları o işletme adına yapmayı meslek edinen kimsedir. (Ticaret Kanunu, m. 116)
Acente, ticari mümessil ve ticari vekil gibi tacir yardımcılarının aksine, bağımsız çalışır. İkinci olarak acente ancak bir ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık edebilir ya da bu gibi sözleşmeleri müvekkili adina ve hesabina yapabilir. Acentenin bir esnaf işletmesini temsil etmesi mümkün değildir. Bunun yanısıra, acente ile temsil ettiği kişi arasındaki ilişki sürekli olmalıdır. Acente belli bir bölge içinde faaliyette bulunur ve bu faaliyeti meslek edinmiş olması gerekir. Acente kural olarak aracihk yapar, yani müvekkiliyle sözleşmenin diğer tarafim karşı karşıya getirir. Fakat acenteye sözleşmeyi doğrudan doğruya müvekkili adına ve hesabina yapmak yetkisi de verilebilir. Acentenin sözleşme yapma yetkisinin bulunmamasina ragmen bir sözleşme yapması halinde, müvekkil derhal diğer tarafa bu sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmek zorunluluğundadır. Aksi takdirde sözleşme ile bağlı sayılır. Acente ilişkisi esas itibariyle TK’nun 116. ve sonraki maddelerinde düzenlenmiştir. Fakat kanun boşlukların doldurulması konusunda özel bir hüküm öngörmüştür. Buna göre, aracılık eden acentelere tellallık, sözleşme yapan acen-telere ise komisyonhükümleri uygulamr. (TK m. 116/2)
Acentelik sözleşmesi herhangi bir şekle tabi değildir, sözlü olarak da yapilabilir. Fakat acenteye sözleşme yapma yetksi yazılı olarak verilmeli ve bu ticaret siciline tescil olunarak ilan edilmelidir. Acentenin bizzat kendisi, TK’nun 12/12. maddesi uyarinca tacirdir.
Ticaret Kanunu, yerli ve yabanci bir işletme hesabina ve kendi adına sözleşme yapmaya daimi surette yet-kili olanlarla sigorta sözleşmesinin yapılmasında aracılik edenlere ve Türkiye Cumhuriyeti içinde merkezi ve şubesi olmayan yabanci ticari işletmelerin ad ve hesabina ülke içinde işlem yapanlara da acentelik hükümlerinin uygulanmasim öngörmüştür. (TK m. 117/1/1, 2, 3)
Acente, faaliyetiyle ilgili konularda ihbar, ihtar ve protesto gibi hakları koruyucu işlemler yapabilir, davalı ve davaci olabilir, teslim ettiği malın bedelini tahsil ve parasim aldığı malları teslim edebilir. (TK m. 119 1, 2)
Acente, temsil ettiği kişinin çıkarlarım korumalı ve kendisine verilen eşyayı saklamalıdır. (TK m. 123/1) Bunun yam sıra, müvekkilinin talimatı doğrultusunda hareket etmek, piyasa koşulları hakkında bilgi vermek gerektiğinde mail sattırmak gibi yükümleri vardır. Acente biitiin bu yiikiimlerini yerine getirirken basiretli bir tacir gibi davranmak zorunluluğundadır. (TK m. 124/1,2)
Acente, tekel halinde çalışır. Bunun anlami, acentenin ayn bolgede ayri dalda faaliyet gosteren birden fazla işletmeyi temsil edemeyeceği, müvekkilin de kendisini temsil etmek iizere birden fazla acente tayin edemeyece-ğidir. (TKm. 118)
Acente yaptığı iş karşılığında iicret isteyebilir ve yaptığı olağanüstü nitelikteki masrafları talep edebilir. (TK m. 12)
Miivekkili, kendisine alacaklanm ödemezse, hep is hakkim kullanabilir (TK m. 132/1)
Acente sözleşmesi, sürenin dolması, miivekkil ya da acentenin ölümü, iflası ya da haciz altına alınmasıyla sona erer. (TK m. 133/2)
Belirsiz süreli acentelik sözleşmesiyse, taraflardan her birinin üç ay onceden feshi ihbar da bulunmalari ko-şuluyla sona erebilir. (TK m. 133/1)
Hukukumuzda, Ticaret Kanunu dışında diğer bazı kanunlarda da değişik acentelik ilişkileri düzenlenmiştir. Örneğin, Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsalari Kanununun 5/2. maddesine göre, borsalarin asli Uyeleri olan acenteler, hisse senedi ve tahviller ile kambiyo ve nakdin alım satımında aracılık eden kişilerdir. Bununla beraber bu acentelerin faaliyetleri aslinda ticari işler tellallığına yakındır. Borsa acenteleri, borsa meclisinin seçimi, borsa komiserinin inhasi üzerine Maliye Bakanlığı tarafından atanırlar. Bunlarin Menkul Kiymetler ve Kambiyo Borsalari Kanunu’ndaki (m.6) koşulları gerçekleştirmiş olmalari gerekir.
Bunun yam srra, turizm alamnda faaliyette bulunan seyahat acenteleri de ozel bir kanunla düzenlenmiştir. Seyahat Acenteleri ve Seyahat Acenteleri Birliği Kanunu’nun 1. maddesi, bu kişileri “kâr amacı ile turistlere ulaştırma, konaklama, gezi, spor ve eğlence imkanlari sağlıyan, onlara turizmle ilgili bilgi veren, bu konuya ilişkin tüm hizmetleri gören ve turizm ekonomisine ve odemeler dengesine katkida bulunan ticari kuruluşlar” olarak tanımlamıştır. Seyahat acenteleri Turizm ve Ta-mtma Bakanlığı’mn işletme belgesiyle kurulur ve gor-dükleri hizmetlerin türüne göre gruplara ayrılır. Kanun, bunlarin bir birlik oluşturmalarını da öngörmektedir.